recenzje książek fantastycznych

Robert J. Szmidt, Ostatni zjazd przed Litwą


Ostatnio pisałem o fantastyce naprawdę sporej jakości, dziś dla odmiany coś, co nie ma takich aspiracji. Wydany kilka lat temu tom zatytułowany Ostatni zajazd przed Litwą, autorstwa Roberta J. Szmidta należy do nurtu czystej rozrywki. W sam raz na urlop, jak ktoś ma to szczęscie.

Zbiór opowiadań, których tak naprawdę nie łączy nic, poza dość szeroko rozumianą fantastyką. Z domieszką sensacji czy horroru, jak każe dzisiejsza norma gatunku, ale rdzeń pozostaje niezmienny. To światy wymyślone, choć przecież nieodległe i bardzo, naprawdę bardzo prawdopodobne. Choćby po części.

Pięć opowieści na nieco ponad trzysta stron druku wydaje się być liczbą akuratną, taką w sam raz. Opowiadania pomieszczone w zbiorze nie łączą się ze sobą w żaden sposób, ani pod względem wykreowanego świata ani pod względem poetyki. To osobne historie, z których każda chce żyć własnym życiem. Każda z nich jest też sprawnie napisana, ale czytelnik ma świadomość obcowania ze znanymi mu wcześniej motywami, podlanymi jednakże (choć bardzo skąpo) własnym sosem autora. Ten zbiór to dzieło sprawnego rzemieślnika, znającego dobrze swój fach, ale trzymającego się zasad. Nieco, jak na mój gust, zbyt kurczowo.

Zbiór zaczyna się opowiadaniem z gatunku grozy, gdzie alternatywny świat, pomieszczony na granicy wielu rzeczywistości, staje się polem walki Dobra i Zła. Nosi ono tytuł „Cicha Góra” i jest wariacją na temat dość często obecny w naszej twórczości fantastycznej. Sprawnie opowiedziana fabuła nie zawiera jednak w sobie tego czegoś, co jedni nazywają iskrą Bożą a inni talentem. Niby wszystko jest na swoim miejscu, ale te miejsca są już dobrze znane. Przyjemnie się to czyta, lecz po lekturze nie pozostaje żadna głębsza refleksja. To gatunek literatury, którą osobiście nazywam literaturą użytkową. Można jej użyć, można nawet poddać się jej urokowi, ale po lekturze nie pozostaje nic więcej. Ot, kolejna opowiastka rozegrana w dobrze znanych scenografiach i kostiumach.

Opowiadanie kolejne, zatytułowane tak samo jak najbardziej znana płyta Pink Floyd, próbuje połączyć hard sf z poetyką znaną z książek Philipa K. Dicka. Niestety, z tej próby nie wychodzi zwycięsko. Po raz kolejny okazuje się, że rozgrywanie klasycznych już niemalże tematów wymaga czegoś więcej niż sprawnego warsztatu. Pomysł jest zużyty niemal do przezroczystości, a przez prześwity widać całość konstrukcji, która chwieje się i kołysze nawet przy bezwietrznej pogodzie. Przypomina nieco rusztowanie, na którym rozpięto reklamę. Reklama ta niby coś zasłania, ale wszyscy wiedzą, jak wygląda budynek schowany pod nią.s

Najbardziej spodobała mi się historia zatytułowana „Mrok nad Tokyoramą”. Znów mamy do czynienia z dość w sumie banalną historią, ale tym razem sposób prowadzenia tej opowieści potrafi wciągnąć czytelnika. I trzymać w swoich rękach aż do końca, mimo iż fabuła jest aż do bólu przewidywalna i łatwa do odczytania nawet dla średniozaawansowanego czytelnika. Mimo tego opowiadanie to ma w sobie to coś, co przyciąga. Być może to zasługa dobrze oddanego egzotycznego wciąż dla nas, zwykłych polskich zjadaczy chleba, japońskiego stylu życia. Być może coś innego, ale niemniej rezultat wart jest poświęconego mu czasu. Nawet pomimo ckliwego finału, opartego o dawno zużyte schematy.

Bardzo ciekawe, choć zupełnie z innych powodów, są dwa ostatnie opowiadania. Pierwsze przemawia do nas przede wszystkim pomysłem, w którym to Polacy po raz kolejny walczą o własną niepodległość i niezależność na przekór wszystkim i wszystkiemu. Tytułowe opowiadanie budzi naszą dumę narodową i to chyba wszystko, co można o nim powiedzieć. Cała reszta to – po raz kolejny! – zlepek stereotypowych spojrzeń na możliwy rozwój sytuacji na świecie.

Opowiadanie ostatnie próbuje natomiast czegoś innego. Również i tutaj znajdziemy odwołania bliskie naszemu polskiemu sercu, ale są one czymś innym. Akcje tajnych służb i ich związki z polityką, zbudowane na zaskakującej i oczywistej jednocześnie puencie, stanowią naprawdę wisienkę na torcie upieczonym przez autora. Choć ciągle nie mogę pozbyć się wrażenia, że siłę oddziaływania tej historii oceniam poprzez pryzmat jej odbicia w realnym świecie, w którym walka wywiadów i zakulisowe potyczki są na porządku dziennym nie tylko w oczach zwolenników teorii spiskowych. Niemniej jednak „Polowanie na jednorożca” to kawałek dobrej, sprawnie napisanej prozy, którą da się czytać bez poczucia zmarnowanego czasu.

W całości zbiór nadaje się do czytania, zwłaszcza w porównaniu do wielu innych, które nie zasługują nawet na poświęcenie im czasu. Jest to jednak właśnie literatura rozrywkowa sensu stricte. Nic więcej nie należy od niej oczekiwać. Po skończonej podróży odejdzie w niepamięć.

 

Reklamy

Helen McCabe Grajek


Czy ktoś z was pamięta z czasów dzieciństwa bajkową opowieść o fleciście z Hammelin, nikomu nieznanym młodym grajku, który uwolnił miasto od plagi szczurów, urzekając gryzonie swoją wspaniałą grą? Jeśli tak, być może przyjdzie wam łatwiej zrozumieć i polubić historię opowiedzianą w najnowszej książce Helen McCabe zatytułowaną Grajek.

Opowieść rozpoczyna się w prowincjonalnym rumuńskim szpitalu psychiatrycznym, w którym przebywa kobieta w ciężkim szoku. Doznała go po śmierci swojej nastoletniej córki, która przed śmiercią została brutalnie zgwałcona. Rozpoczęte dochodzenie ujawnia coraz więcej nowych szczegółów, ale ich odkrycia powodują raczej zaciemnienie obrazu, bo nie każdy wątek da się logicznie uzasadnić. Fakty mieszają się tu z legendami, a cała niewielka społeczność wioski dziewczyny nie zamierza z nikim dzielić się wiedzą o bardzo starym rytuale, przez który przechodzą nastoletnie dziewczynki. Niezrażony tym śledczy, wespół z lekarzem psychiatrą, szuka wytrwale wyjaśnienia zagadkowej śmierci dziewczynki.

Niestety, im dalej, tym gorzej. Z dusznej atmosfery małej wioski w górach Rumunii z początku lat 90., autorka przenosi akcję – w sposób, powiedziałbym, dość mało przekonywujący – do USA. Nie do końca zmiana ta wynika z powieści, w grę musiały wchodzić inne względy. Z całą pewnością sama McCabe czuje się zdecydowanie pewniej w takiej scenerii, co widać zwłaszcza w jej oddaniu realiów życia codziennego mieszkańców niewielkiego miasteczka, ale gdzieś po drodze gubi również ów wyjątkowy nastrój, który świadczył o sile tej powieści.

Kawałek po kawałku, niepostrzeżenie, jakby mimochodem, poznajemy postać tytułowego bohatera, legendarnego Grajka, który nosi w sobie coś w rodzaju przekleństwa, które zapewnia mu nieśmiertelność. Sam muzyk nawet wydaje się rozdarty pomiędzy resztkami człowieczeństwa a tkwiącym w nim demonie. Wszystko wskazuje na to, że nikt już nie jest w stanie powstrzymać działań tajemnych i mrocznych sił, które raz uwolnione, nie pozwolą się okiełznać na powrót.

Powieść McCabe nie daje się łatwo poddać klasyfikacji, ale nie wynika to z jej walorów literackich. Pomysł przywołania dobrze znanej legendy jest z całą pewnością czymś nietuzinkowym, ale na tym nowatorstwo tego dzieła niemal się kończy; w miarę rozwoju fabuły nastrój opada, a samo zakończenie może pozostawiać wiele do życzenia.

Książka zaskakuje czytelnika niejednokrotnie, rozwój wydarzeń potrafi być nieprzewidywalny, co trzeba niewątpliwie zapisać na plus. Autorka dość sprawnie porusza się wśród elementów zaczerpniętych z mitów, dawnych legend i opowieści ludowych, tworząc dość intrygujący obraz całości. Książka jednak w miarę lektury traci sporo ze swej początkowej dusznej atmosfery, stając się jedynie sprawnie napisanym thrillerem, który nie pozostanie raczej długo w pamięci czytelników. Wielka szkoda, zwłaszcza biorąc pod uwagę pierwotny pomysł opowieści. McCabe zdaje się koncentrować na formie bardziej niż treści i w rezultacie im bliżej końca, tym utwór słabnie. Być może autorka, debiutująca w tego rodzaju literaturze, zbyt kurczowo starała się trzymać przyjętej przez siebie konwencji, nie odciskając wyraźnie własnego śladu. Niestety, dla czytelnika, zwłaszcza będącego miłośnikiem opowieści grozy, będzie to stanowczo zbyt mało.

W gruncie rzeczy dobrze się ten utwór czyta. Z całą pewnością jest to poprawnie napisany kawałek prozy. I tyle właściwie można powiedzieć, powieść bowiem nie zapada w pamięć, nie w jakiś szczególny sposób. Można przeczytać, ale wracać do tej książki chyba raczej się nie będzie.

Tekst pierwotnie opublikowany na serwisie polter.pl